Бигелді ҒАБДУЛИН: Қазақ журналистикасы орыс журналистикасынан төмен

gabdullinБигелді ҒАБДУЛИН, «Central Asia Monitor» газетінің бас редакторы.

– Сіз орыстілді журналистсіз, бірақ мемлекеттік тілді жақсы білетін толыққанды қазақсыз. Қазақ қазаққа үйрете бергенше деп, орыстілді журналистер арасынан сізді таңдадық. Сіз әрі батыстың журналистикасымен де таныссыз. Одан бұрын оппозицияға қатысы бар басылымдардың басы-қасында жүрдіңіз. Қазір тәуелсіз газетті басқарып отырсыз. Салыстыра отырып айтып беріңізші, қазіргі қазақ журналистикасы қандай дәрежеде? Жалпы, біздің әлемдік дәрежеде орнымыз бар ма?

– Жалпы, журналистиканың төртінші билік екеніне сенемін. Бірақ бұл Конституцияда жазылмаған нәрсе. Десе де оның төртінші билік екенін өзіміздің кінәмізден көрсете алмай отырмыз. Біз өзіміздің кінәмізді түсініп, өзімізге ғана ренжиік.

Ал қазақ журналистикасының деңгейі қандай деген сұраққа келейік. Әрине, қазақ журналистикасы орыс журналистикасынан төмен. Неге? Журналистика факультетіне келген балалардың мақсаты – жазушы-ақын болу. Ал жазушылық пен журналистиканың арасы жер мен көктей. Бірақ ақын бола алмасам, журналист боламын деп ойлайды. Бұл дұрыс емес. Журналистика – бөлек сала. Санасы бар адамды журналист етіп тәрбиелеуге болады. Өйткені бұл математика, биология немесе инженерлік секілді мамандық. Ал ақын, жазушы болу – Құдайдан келетін қасиет. Мысалы, менің Жанар деген жалғыз қызым бар. Ол Америкадағы бір оқу орнының халықаралық бизнес деген факультетінде оқыған, сонда бірінші курста ең бірінші жазуға үйретеді екен дейді. Ал біздің журналистиканы бітіргендерге бірдеңе жазып бер десең, жаза алмайды. Ойы бар, бәрі бар. Тек жаза алмайды. Қағаздан қорқады. Ал америкалықтардың қалай сөйлейтінін көрген боларсыздар. Сұхбат алсаң, қатырып тұрып сөйлейді, жазса, қатырып тұрып жазады. Себебі оларға кішкентай ақпарат жазудан, арызға дейін жазуды үйреткен. Қазақ журналистикасының бір кемшілігі, қайталап айтайын, – ақындық пен жазушылық. Барлық журналистиканың минусы – осы. Мысалы, үлкен-үлкен газеттерде бір бет өлеңдер жүреді. Мен бұған қарсымын.

– Жарайды, Қазақстанда қазақтілді журналистика орыстілді журналистикадан бір саты төмен делік. Ал батыс, сосын Ресей журналистикасының қасында біздің орыстілді журналистикамыздың деңгейі қандай, соны айтыңызшы?…

– Қай елде журналистика керемет деп сұраса, ол Ресейде деп жауап берер едім. Оны салыстырып көрдім.

– Батыспен салыстырып көрдіңіз бе?..

– Иә, Американы, французды, немістерді бір-бірімен салыстырып көрдім. Ең керемет журналистика – Ресейде. Бірақ Ресейдің журналистикасында біздікіндегідей бір кемшілік бар. Мәселен, батыстың журналистикасында бір бет комментарий беріледі. Тақырып Иракқа қатысты болса, бір жағына Ирактың, бір жағына Американың, бір жағында газеттің ұстанымы беріледі. Ал біздің және Ресейдің журналистикасында мақалалар тек журналистердің ойымен жазылады. Ресейдің журналистикасымен салыстырғанда әрине, біздің елдің орыстілді журналистикасы төмен. Бір қарасаң, бәрі тілге байланысты. Қанша жерден тырыссақ та, Ресейдің журналистикасына жете алмаймыз. Оны дәлелдеудің қажеті жоқ. Қазақ журналистикасының орыстарға қарағанда бір ұтатыны – тақырып табу жағын қатырады. Тақырыпқа қазақ журналистері бай. Мен тақырып іздесем, қазақ газеттерін ақтарамын.

– Қазақтілді журналистиканы жаппай жамандайық деп отырған жоқпыз. Дулат Исабековтен бастап біздің зиялыларымыз қазақтілді газеттердің көбін «аш та, жап» дейді. Бірақ біз өзіміз ондай пікірде емеспіз. Қазақтілді журналистика мен орыстілді журналистиканың ықпалдылығы туралы пікіріңіз қандай?

– Қазақ журналистикасының тағы бір кемшілігі – экономика тақырыбын жеткілікті көтере алмайды. Тікелей өзіме қатыстырып айтсам, маған бірде «неге экономика жағына бармайсыз» деп сұрақ қойды. Мен: экономикалық газет жасай алмаймын. Өйткені экономиканы түсінбеймін. Газетке гуманитарлық-мәдени саланы түсінетін журналистерді тартамын. Сондықтан гуманитарлы жағынан менің газетімнен асатын газет жоқ. Оны мақтанышпен айта аламын.

 – Ал саяси ахуал жағына келгенде қазақтілді басылымдар қалай?

– Қазақтіліді басылымдар қоғамдық-саяси, әлеуметтік тақырыптарға келгенде орыстілділерден бір мысқал да кем емес.

– Бас редакторларды шақырмайтын әкім жоқ. Мерекелерге, кездесулерге шақырады. Сол кезде олар әр редакторлармен жеке жолығатынын да білеміз. Сол әкімдер орыстілді басылымдардың редакторларына көбірек жалтақтай ма, әлде, қазақтілді басылымдардың редакторларына көбірек жалтақтай ма? 

– Ол әрбір редактордың өзіне байланысты. Сондықтан бөліп айта алмаймын. Газет жасау үшін ең бірінші бас редактор керек. Екіншіден, ақша керек. Үшіншіден, талантты журналистер керек. Әр журналистің өз тақырыбы болуы керек. Тақырыпсыз журналист жоқ. Мысалы, Иманғали, Қырымбек, Бердібек шақырады. Серік Үмбетов те шақырушы еді, ол кісі ауысып кетті. Газеттің беделіне де байланысты ол. Ал газеттің беделі бас редакторға байланысты. Сын айтуға бәріміз дайынбыз. Біздің сынымыз шынайы болса, облыстың әкімі өзін ойласа, мынаның жазып отырғаны дұрыс екен ғой деп ойлап, сыйлай бастайды. Әйтпесе, жайдан жай тырнақ астынан кір іздеу оп-оңай ғой.

– Мысалы, Петропавлды Қызылжар деп өзгертейік деген мәселе көтерілді. Баспасөзде талқылау жүрген кезде қазақтілді баспасөз бен орыстілді баспасөз екіге жарылды. Орыстілділер «бұрынғы қалпынша қалсын» деп ашық айтты. Қазақтар «өзгертеміз» деді. Біз бұл жерде араға сына қағайық деп отырған жоқпыз. Бірақ ұлттық, мемлекеттік мәселеге келген кезде неге біз екі сөйлеп кетеміз?

– Бұрын қазақтың қаракөз жігітін орыстілді газетке жұмысқа алмайтын. «Казахстанская правдаға» Әнуар Әлімжанов, Олжас Сүлейменовтен кейін журналист болып істеген үшінші қазақ мен болдым. Қазір орыс басылымдарының көбінде қазақтар отыр. Бұрын ондай болмайтын. Бұл үлкен жетістік. Мысалы, менің газетім «Қызылжар» деген атау керек емес» деп ешқашан жазбайды. Газетім орысша шықса да, жүрегім қазақ. «Время» газетінде істейтін қазақтарға «сендер қандай қазақсыңдар?» деп айтқанмын. Десе де қазір жағдай өзгерді. Осыдан он жыл бұрын қазақ пен орыс басылымдары екі бөлек елдің газеттері сияқты болатын. Қазір аралары жақындап келе жатыр.

– Біз сөз басында әдейі бір мәселені алға тартып едік. Осы біздегі саяси ахуалға орыстілді басылымдардың ықпалы зор ма, әлде, қазақтілді газеттердің ықпалы зор ма деп. Жасыратын несі бар, Қызылжар – Петропавл мәселесіне келгенде екі тілдегі басылымдар бақ жарыстырғандай болды. Аяғында орыстілді БАҚ-тың дегені болды. Шенеуніктеріміз орыстілді ақпаратқа арқа сүйеп, «халық осылай деп жатыр, елдің арасына іріткі салуға болмайды», – деді. Орыстілді ақпарат, қазақтілді ақпаратты жеңіп кетті ме сонда?

– Бұл жерде мәселе қазақтілді басылым мен орыстілді басылымның беделінде емес. Қазір шенеуніктер қай тілде сөйлейді? Мәселе сонда боп тұр ғой.

– Қазақтілді және орыстілді журналистикаға ортақ бір проблеманы айтқым келіп отыр. Осы баспа өнімдерін табыс көзіне айналдыруға бола ма? Кезінде осы мәселемен айналыстыңыз ғой. 

– Телевидениені де, газетті де алып қарайтын болсақ, бұл – идеологиялық құрал. Бұған бизнес ретінде қарауға болмайды. Неге десеңіз, ақпарат құралдарының атқаратын функциялары бар. Сол функцияға адамды тәрбиелеу деген қағида кіреді. Ал бизнесте қандай тәрбие? Жарнаманы берсе болды, соның құлы болып кетеді. Идеология мен газетің екі жақта қалады. Қазір бізде не көп, саяси партиялар көп. Ал партияны партия жасап отырған не? Ол – ақпарат. Мәселен, «Нұр Отанның» «Нұр – Медиасын» алып тастайықшы, не болар екен? Сондықтан ақпарат құралдарына бизнес ретінде қарауға болмайды.

– Бұл Ресейде қалай, өзіңіз көрген батыста қалай? 

– Батыста, әрине, БАҚ – бизнес. Мысалы, жарнама бөлімі мен журналистер бір-бірін көрмейді. Танымайды тіпті. Ол жақта журналист «джинса» ретінде мақала жазса, масқара болады. Бір кішкентай газетте бес журналист істейтін болса, жарнама іздеп жүгіріп жүретіндердің саны онға жетеді. Бізде көп болса біреу ғана. Тіпті ол да жоқ. Оларда әлеуметтік-заңдық базалар мықты. Ал бізде ондай база атауымен жоқ. Сөз бостандығы болса да, біздің заң жағымыз осал. Ол үшін біраз уақыт керек. Америка Иракқа қарсы соғыс ашқанда, әр газеттің бас редакторы немесе директорын Ақ үйге шақырып алып, жабық жиналыс жасап отырды. Бір де бір журналист «бұл негізсіз соғыс» деп жаза алған жоқ. Бұған қарап оларда идеология жоқ деп айта алмайсыз. Бизнес деп қарағанымен не айтып, не жазбау керек екенін қадағалап отырады. Қазір «Біздің мемлекетімізді кім құрды?» деген кітап жазып жатырмын. Сонау елді басқарған хандардан Назарбаевқа дейін алып қарасақ, бізде таза қазақи методология бар екен. Қазір айтқым келмейді. Мысалы, Нұрсұлтан Назарбаев пен Әбілқайыр ханның арасында бір-біріне өте жақын методология бар екен.

– Сіз барлық тарапта болдыңыз ғой. Осы журналист өзінің мамандығына сай журналист болу керек пе, саясаткер болуы керек пе? 

  • Редактор болу үшін кәсіби білім және саясаткер болу қажет деп ойлаймын…

– Журналист саясаткер болса, оның объективті көзқарасы жоғалып кетпей ме?

– Саясаткер болудың өзі объективті болу емес пе? Газетті ұстап тұру үшін саясаткер болу керек. Кіммен, қалай тіл табысу керек екенін білген абзал. Ақша да таба білген жөн. Бірақ «мынаның тапқан ақшасы лас немесе ұрланған екен» деп ешкім айтпайтындай болуы керек.

– Таза өзіміздің кәсібімізге байланысты бір сұрақ. Оқырманға не керек? Қандай тақырып қызық? Нөмірі бірінші тақырып не? Редактор ретінде жауап беріңізші. 

– Бұл сұрақты өзіме өзім қойғым келеді. Әр жоспарлау болған сайын осы сұрақты қойып отырамын. Тақырып табу өте қиын. Газеттің, ақпараттың бағытына қарай. Бізді кім оқып отыр? Мұны білмесең, сенің газетіңді ешкім оқымайды. Ал бізді кім оқитынын білеміз. Базарға барып тақырып іздемеймін. Өйткені менің газетім ондай газет емес, аудиториясы басқа.

– Осыдан он жыл бұрын ел билікті жаппай сынап жатқан газет болса, соны оқитын. Сосын қай газеттің бетінде жалаңаш қыздың суреті тұрса, соны оқитын. Қайбір кезде интернет еліміздің сән саласында жүрген қыздардың жалаңаш, лыпасыз түскен суреттерін шығарды. Сосын Гүлжан Ерғалиева апамыз жалаңаш ролигін шығарды. Интернеттегі пікірлерге қарасақ, әсіресе жастар жағы өте қатты наразы болды. Бұл жерде газеттің бағытына байланысты ғана емес, жалпы оқырманның газеттен іздейтін тақырыптары да өзгеріп бара жатқан жоқ па? Сіз қалай қарайсыз? Мысалы, оқырманды анекдотпен алдауға бола ма?

– Алдауға болады. Шымкенттен шығатын 350-дей газетті алып қарасаңыз, кілең анекдоттар, кроссвордтар. Соны ел алып отыр. Тиражы да көп. Бірақ, мен оған қарсымын. Журналистиканың функциясындағы адам тәрбиелеу деген қағиданы біз ұмытсақ, оны кім жасайды?

– Сіз талай газет-журналдарды басқардыңыз. Көбі өзіңіздің жобаңыз. Өнімді өткізу үшін, анекдот, қалжың болмаса жаңағындай суреттерді бір рет болса да жариялау керек деген ойға келдіңіз бе? 

– Жоқ, ондай ой болған емес. Менің газетімді қызым көріп ұялмауы керек.

– Әңгімеңізге рахмет! 

Әңгімелескен – Балжан МҰРАТҚЫЗЫ

Фото azattyq.org сайтынан.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

error: Көшіруге рұқсат жоқ!